E faavae kuka masani a Sāmoa i ni meaʻai autū: talo, ulu, popo, iʻa ma puaa. E manaʻomia le tomai i le sauniaina e ui e foliga faigofie. E maua le masoa i talo, ulu ma manioka; e faaaogā le popo e valusia, e fai ai peʻepeʻe, suāuu ma vaiinu. E tao le umu i maa mauga mu vevela i luga o le eleele. I Aso Sa e saunia ai toʻonaʻi a aiga i umu: puaa, moa, palusami, iʻa atoa ma talo e tele.
E iai foʻi aafiaga o Amerika i le laulau ona o le talaʻaga faateritori. Ua masani aiga i pisupo, Spam, saimini ma araisa taugofie talu mai le ogatotonu o le senituri lona luasefulu. O taumafa i aso nei e tuufaatasia ai tu ma aga ma oloa mai fafo: o le umu ma le palusami ma talo i le Aso Sa, o se apa iʻa ma araisa ma sosi soya i le vaiaso, ma nisi taimi o meaʻai vave e faatau i le auala.
E utiuti filifiliga o faleʻaiga pe a faatusatusa i nofoaga tetele mo turisi. E aofia i igoa e masani ona taʻua Sadie’s by the Sea i Utulei, Tisa’s Barefoot Bar i Alega mo le umu, ma Paradise Pizza i Nuʻuuli. Ia siaki saʻo pe o tatala, taimi o taumafataga ma manaoga mo booking, auā e suia auaunaga. I Ofu ma Taʻū, e masani ona faatulaga taumafataga ma le fale po o le aiga e te nofo ai; ia talanoa muamua i manaoga tau taumafa.
FAAMATALAGA TAU KUKA
FAAMATALAGA TAU KUKA — Radim Kaufmann
E faaalia i le tatalaina o se umu mo le toʻonaʻi le poto o kuka e faagesegese ma le onosaʻi. E mafai ona faaaogā lau faʻi susū, maa mauga mu ua faavevela, puaa afifi i lau ma palusami e teu faatasi. E ufitia i isi lau ma tuu seʻia matua lelei. Pe a tatala, e feiloaʻi le manogi o le asu, puaa ma le peʻepeʻe. O le palusami e faia i lau talo ma le peʻepeʻe ma tao mālie, ma e iloga i taumafataga Sāmoa. E eseese fua a aiga taʻitasi, ma o lenā eseesega o se vaega o le tāua o le kuka ma le manatuaina o meaʻai a le aiga.
Mea e manaʻomia: 20–30 lau talo muʻamuʻa (po o lau spinach e suitulaga ai); 400 ml peʻepeʻe mafiafia; 1 aniani feololo ua tipi ninii; 1 sipuniti masima; 1 sipuniti pepa paʻepaʻe; pe a manaʻo ai, 100 g pisupo po o moa ua faamanifinifi.
Sauniuniga: Fufulu lelei lau talo ma aveese ogalaau malo. E tatau ona matua vela lau uma, auā e iai calcium oxalate i lau mata e mafai ona mu ai le gutu. Afai e faaaogā spinach, filifili lau lapopoʻa ma faatulaga faapena. Faataatia lau e lima i le fitu e fesiliaʻi, faasaga i lalo itu iila, ma fai se foliga e tusa ma le 15 cm le lautele. Gaugau itu e fai ma ipu. Liligi i ai pe tusa ma le 60 ml peʻepeʻe, sina aniani, masima ma pepa. Afai e faaaogā pisupo, faaopoopo se sipuni tele i le ogatotonu. Ao pito o lau e ufiufi ai le paluga ma nonoa i se lau faʻi manifinifi po o se manoa mo kuka. Toe fai seʻia uma lau ma peʻepeʻe; e maua pe tusa ma le ono i le valu palusami. E masani ona tao i le umu mo le 90 minute e oo i le lua itula. Mo se ogaumu i totonu o le fale, tuu faapipii i se apa loloto, ufiufi i le pepa alumini ma tao i le 175°C mo le 90 minute, pe seʻia matua vela. E tatau ona vaivai atoatoa ma lanumeamata pogisa lau, ma mafiafia le peʻepeʻe ma amata lanu enaena i luga. Tufa vevela ma tatala i le laulau. E talafeagai ma talo, ulu po o araisa. Teu vave mea e totoe i le pusaaisa ma toe faavevela lelei.
FAUTUAGA: Aua lava neʻi ʻai lau talo e leʻi matua vela. Afai e lē mautinoa, faaauau ona kuka seʻia vela lelei ma vaivai; aua le faaaogā le tofoina o lau mata e fai ma suʻega.
Aotelega o le mataupu · ata faamalamalama a Kaufmann Factbook
03
Oka i'a KCS 92
Iʻa mata Sāmoa ma le peʻepeʻe
ʻOta ʻika, o se meaʻai iʻa mata a le itulagi o Polenisia e fesootaʻi ma le oka faa-Sāmoa. E lē o faamaonia o lenei ata na puʻeina i Amerika Sāmoa. watashiwani · CC BY 2.0
Mea e manaʻomia: 500 g iʻa mai se tagata faatau faatuatuaina, e talafeagai mo le taumafa mata, e pei o tuna, mahi-mahi po o wahoo, ua tipi i pusa e 1 cm; sua o lime e 4–6; 200 ml peʻepeʻe mafiafia; 1 aniani mūmū laʻitiiti; 1 kukama ma le 1 tamato ua aveese fatu ma tipi ninii; 1–2 chili mūmū; masima e tusa ma le tofo; lau coriander fou. E lē o se faamautinoaga o le saogalemu le igoa sashimi-grade. Mo se filifiliga e itiiti lona lamatiaga, faaaogā iʻa ua matua vela ma mālū.
Sauniuniga: O le fua masani lenei e faaaogā iʻa mata ma e iai pea le lamatiaga o siama ma isi mea e mafua ai maʻi. Faatau mai se puna faatuatuaina ma teu mālū i taimi uma. Tipi i pusa e 1 cm ma tuu i se pesini tioata po o se pesini keramika. Liligi le sua o lime ma liliu mālie ina ia oo i vaega uma; tuu i le pusaaisa mo le 10–15 minute mo le tofo ma le suiga o le tino o le iʻa, ae lē o le faamamāina o siama. Aveese le tele o le sua, ae tuu sina mea e tumau ai le susu. Faaopoopo aniani, kukama, tamato ma chili, ona liligi lea o le peʻepeʻe ma palu mālie. Faaopoopo masima e tusa ma le tofo. Toe faamālū mo le 10–15 minute ma tufa vave, teuteu i lau coriander, ma chips talo po o se vaega o se taumafataga. Aua le tuua i le vevela. Afai e suitulaga i iʻa ua matua vela, ia muamua faamālū ma palu ma isi mea i se tulaga tumamā. O feʻe mata ma roe o figota, e faaaogā i nisi ituaiga oka, e iai foʻi lamatiaga o taumafa mata.
SAOGALEMU: E iai le lamatiaga o faamaʻi i iʻa mata. E mafai e le faaaʻaisaina talafeagai ona fasiotia parasite, ae e lē aveesea ai siama uma; e lē faia foʻi e le tipolo po o le lime se iʻa mata ma meaʻai saogalemu. O iʻa ua matua vela o le filifiliga e itiiti le lamatiaga. Mulimuli i fautuaga a le FDA mo le filifilia, teuina ma le sauniaina o iʻa.
04
Sapasui KCS 75
Sapasui faa-Sāmoa
Mea e manaʻomia: 200 g saimini tioata e faia i mung bean; 500 g povi olo po o moa ua faamanifinifi; 1 aniani tele ua tipi; 4 fasi kaliki ua tipi ninii; 2 cm ginger fou ua olo; 4 sipuni tele sosi soya; 2 sipuni tele oyster sauce; 500 ml sua o moa po o povi; 4 aniani lau meamata ua tipi; 1 sipuni tele suāuu sesame; suāuu fualaau faisua mo le falai.
Sauniuniga: O le sapasui o se taumafataga masani a aiga, e iai lona sootaga ma saimini ma faiga kuka na aumai e tagata Saina ma fetuunaʻi e tagata Sāmoa. Faasūsū saimini i vai mafanafana mo le 15–20 minute seʻia vaivai ma manino, sasaa ese vai ma tipi i vaega e tusa ma le 15 cm. Faavevela ni sipuni tele se lua o le suāuu i se apa lapoʻa po o se wok. Falai le aniani mo le lua minute, ona faaopoopo lea o le kaliki ma le ginger mo le isi 30 sekone. Faaopoopo povi olo, vaevae i se sipuni laupapa, ma kuka seʻia vela lelei. Faaopoopo sosi soya ma oyster sauce ma palu, ona liligi lea o le sua. Tuu e pupuna mālie. Faaopoopo saimini ua faamamā vai ma palu mo le 3–4 minute seʻia mitiia le tele o le sua ma lanu enaena. E tatau ona susu ae lē pei o se supo. Faaopoopo le suāuu sesame ma aniani lau meamata i le faaiʻuga ma tufa i araisa vevela. E mafai ona faaopoopo kapisi Saina, fatu pi ua totogo po o kāloti ua olo i le taimi e kuka ai fualaau faisua.
FAUTUAGA: E lelei foʻi le sapasui i le aso e sosoo ai pe a teu vave i le pusaaisa ma toe faavevela lelei. Ia vaevae se ulo tele i pusa laiti ina ia vave mālū.
Aotelega o le mataupu · ata faamalamalama a Kaufmann Factbook
05
Pani Popo KCS 84
Pani suamalie ma le peʻepeʻe
Mea e manaʻomia: Mo le falaoa, 500 g falaoamata mo falaoa; 7 g fefete vave; 60 g suka; 1 sipuniti masima; 1 fuamoa; 250 ml susu mafanafana; 60 g pata ua vaivai. Mo le sosi popo, 400 ml peʻepeʻe mafiafia; 100 g suka; sina masima.
Sauniuniga: O pani popo o ni pani suamalie e susu i le peʻepeʻe, e masani i toʻonaʻi ma taumafataga a ekalesia. Palu le falaoamata, fefete, suka ma masima i se pesini o se masini palu e iai le matau mo le falaoa. Sasa le fuamoa ma le susu mafanafana, ae lē vevela auā e ono mate ai le fefete, ma liligi i le falaoamata. Palu lemu mo le lua minute, ona faaopoopo lea o le pata i sipuni taʻitasi. Palu i le saoasaoa feololo mo le 8–10 minute seʻia lamolemole, fetuutuunaʻi ma pipii teisi le paluga. Tuu i se pesini ua faasuāuu, ufiufi ma tuu e tupu e faaluaina, pe tusa ma le tasi le itula i se umukuka mafanafana. Oomi e aveese le ea ma vaevae i polo e 15–18, e tusa ma le 60 g taʻitasi. Faataamilo ia lamolemole. Faapapa se apa e 23 × 33 cm ma faatulaga pani i laina e tolu, e lima pe ono i le laina, ma sina avanoa e tupu ai. Ufiufi ma toe tuu mo le 30 minute. Palu le peʻepeʻe, suka ma masima seʻia lamolemole. Faavevela le ogaumu i le 180°C. Liligi le sosi i luga ma le va o pani, ia oo pe tusa ma le ʻafa o o latou itu. Tao mo le 25–30 minute seʻia lanu auro pogisa le pito i luga ma mafiafia le sosi i tafatafa. Tufa mafanafana ma aveese mālie pani mai le peʻepeʻe mafiafia. E lelei ma puaa tao po o se ipu koko Sāmoa mo le taeao.
FAUTUAGA: Faaaogā le peʻepeʻe mafiafia, ae lē o le susu popo manifinifi. E tāua lona mafiafia i le sosi ma le susū o pani.
Aotelega o le mataupu · ata faamalamalama a Kaufmann Factbook
06
Panikeke KCS 71
Panikeke faʻi lapotopoto falai
Mea e manaʻomia: 3 faʻi ua matua lelei; 250 g falaoamata; 100 g suka; 1 sipuniti baking powder; ½ sipuniti baking soda; ½ sipuniti kinamoni; sina masima; 1 fuamoa; 100 ml susu; suāuu mo le falai loloto.
Sauniuniga: O panikeke o se meaʻai masani i maketi ma meaʻai mama a tamaiti. Olo faʻi i se pesini seʻia toetoe lamolemole. I se isi pesini, palu falaoamata, suka, baking powder, baking soda, kinamoni ma masima. Faaopoopo le fuamoa ua sasa ma le susu i faʻi, ona gaugau mālie lea i ai o mea mago. Aua le soona palu; e tatau ona mafiafia ina ia tumau i le sipuni. Faavevela le suāuu e tusa ma le 5 cm le loloto i se ulo mamafa i le 170°C. A vevela tele, e mu fafo ae mata totonu. Tuu sipuni tetele o le paluga i le suāuu ma tuu se va i le va o panikeke. E magoto muamua ona toe opeopea lea. Falai mo le 3–4 minute ma liliu mai lea taimi i lea taimi seʻia enaena ma vela totonu. Tuu i pepa e mitiia ai le suāuu. E sili ona lelei pe a vevela; e talafeagai ma koko Sāmoa po o aisa kulimi vanilla. E faaopoopo e nisi aiga popo valusia po o sina nutmeg.
Aotelega o le mataupu · ata faamalamalama a Kaufmann Factbook
07
Le sauniga o le ʻava
O le ʻava, e taʻua o kava i le tele o le Pasefika, o se vaiinu tāua i sauniga Sāmoa. E tuʻi le aʻa o Piper methysticum, o se laau o le Pasefika i Sisifo, palu i vai mālū ma faamamā i alava o le fau, ona tuu lea i le tanoa laupapa. E ono mūmū teisi pe gase le gutu ma maua se lagona mālōlō; e ese mai le ava malosi. E tatau ona mafaufau i lou soifua mālōlōina ma fualaau o loo e inuina, ma e mafai ona e teena ma le faaaloalo pe a lē talafeagai mo oe.
E iai le ʻava i sauniga tāua e pei o le faafeiloaʻia o se matai, se fono, le faauuina o se kovana po o le talia o malo faaaloalogia. E iai faatulagaga o le tanoa, auaunaga ma le faasoaina e tusa ma tulaga o suafa ma le sauniga. E faaleo e tulāfale igoa ma tulaga ma e faia e ē tautua a latou matafaioi. E eseese auiliiliga i le nuʻu ma le faamoemoe; e lē tatau ona manatu e tutusa sauniga uma pe faatino ni gaoioiga e aunoa ma le faatonuga a ē talimālō.
Afai e valaaulia i se ʻava, ia matau, mulimuli ma aua le faanatinati. Ia ofu faaaloalo, e pei o se lavalava umi po o se ofuvae ma ufiufi tauau. Ia nofo e tusa ma le faatulagaga ma aua le faaloaloa vae agaʻi i le tanoa. Mulimuli i le faatonuga mo le talia ma le toe faafoʻi o le ipu, nai lo le taumafai e tauloto ni gaoioiga mai se taiala. Afai e lē manaʻo pe lē mafai ona inu, ia faailoa ma le faaaloalo; e lē tatau ona faamalosia se tasi e inu. E ono gase teisi le gutu ma laugutu, ae ia taofi pe a e lē malosi pe iai se lagona lē lelei.
E faigofie atu faatasiga masani o le ʻava ma uō: e ono iai ipu palasitika ma talanoaga e aunoa ma sauniga aloaʻia. E tutusa le tāua o le faagesegese, talanoa ma le lagona o le auai faatasi, ae e ese le mamafa o tulafono i se sauniga aloaʻia.
Aotelega o le mataupu · ata faamalamalama a Kaufmann Factbook
08
Isi vaiinu ma vaiinu o aso uma
Vailima. O se igoa pia e lauiloa i le lalolagi Sāmoa ma e maua foʻi i Amerika Sāmoa. E aofia lager ma nisi ituaiga e pei o Vailima Export. Ia siaki le igoa o le oloa mo le malosi ma le nofoaga o loo gaosia ai, auā e mafai ona suia nei faamatalaga.
Koko Sāmoa. E tao ma olo fatu koko, ona faapuna lea i vai e fai ai se vaiinu mafiafia ma malosi. E masani ona faaopoopo suka. E tāua lona tofo ma lona sootaga ma le talimālō ma taumafataga a aiga; e mafai ona maua poloka koko i maketi, e aofia ai Fagatogo.
Vai o le niu fou. O le vai manino suamalie i totonu o le niu muʻamuʻa, e inu saʻo mai le niu. E ese lenei vai mai le peʻepeʻe po o le susu e maua pe a olo ma tatau le aano o le popo. E maua i nisi faleoloa ma tagata faatau i autafa o auala; e eseese tau ma avanoa.
Sua o fualaau aina fou. E mafai ona aofia pasio, kuava, esi ma mago e oomi pe palu i maketi ma fale faatau vaiinu, e tusa ma le vaitau. E faaopoopo e nisi le peʻepeʻe. Ia fesili i mea o loo iai pe a iai se meaʻai e te lē talia.
Vaiinu faapisinisi mai Amerika. E taatele Coca-Cola, Pepsi, Mountain Dew ma ituaiga pia mai fafo. E aafia tau i felauaiga ma isi tau o oloa mai fafo, o lea e lē tatau ona manatu e tutusa ma tau o le laueleele tele.