🏛️ UNESCO-ve svjetske baštine
Bosna i Hercegovina ima pet UNESCO-a upisanih mjesta svjetske ba štine - tri kulturna, dva prirodna - svaki koji govore različito poglavlje slojevite istorije zemlje: osmanlijska ikona pomirenja, književni most koji je dobio Nobelovu nagradu, misteriozna srednjovjekovna nekropola podijeljena s tri susjeda, iskonska bukova šuma i biološki najraznovrsnija pećina na planeti.
1. Područje Starog mosta Starog grada Mostara (ispisano 2005.)
Stari most (“Stari most”) sagradio je 1566. godine osmanski arhitekta Mimar Hayruddin, učenik legendarnog Mimara Sinana. Već 427 godina njegov pojedinačni kameni luk od 29 metara skače preko Neretve — jedan od najsmelijih podviga inženjerstva 16. stoljeća. 9. novembra 1993. artiljerija bosanskih Hrvata (HVO) granatirala ga je u rijeku. Rekonstruirani most, otvoren 2004. godine, obnovljen je originalnim tehnikama i kamenjem iz istog kamenoloma Tenelija. UNESCO je upisao ne samo most već i cijeli okolni stari grad - osmanlijske kuće, džamije, kvart za tamnjenje Tabhana i Krivi most (Kriva Ćuprija). Prepoznat je kao “izvanredan primjer multikulturalnog urbanog naselja” i kao globalni simbol pomirenja.
2. Most Mehmed Paše Sokolovića u Višegradu (ispisan 2007.)
Završen 1577. godine i projektovao je isti Mimar Sinan koji je izgradio istanbulsku džamiju Sulejmanije, Višegradski most jedno je od remek-djela klasične osmanlijske arhitekture: jedanaest elegantnih zidanih lukova koji se protežu 179,5 metara preko rijeke Drine. Naručio ga je veliki vezir Mehmed Paša Sokolović, dječak bosanskog porijekla odveden u Istanbul pod sustavom devshirme koji je postao vladao Osmanlijskim carstvom. Ivo Andrić ga je ovekovečio u “Most na Drini”, romanu koji mu je 1961. dobio Nobelovu nagradu za književnost. Most je preživio dva svjetska rata, jugoslavenske poplave 2014. godine, i danas je savršen primjer kako je osmanski inženjering kombinovao funkciju, geometriju i ljepotu.
3. Stećci — Srednjovjekovna nadgrobna spomenika (ispisana 2016.)
Stećci su veliki rezbareni vapnenački nadgrobni spomenici pronađeni na preko 70.000 lokaliteta širom Bosne, Hrvatske, Crne Gore i Srbije, isklesani između 12. i 16. vijeka. UNESCO je upisao 28 specifičnih nekropola kao transnacionalno serijsko nalazište, od kojih su 22 u Bosni i Hercegovini — najveća koncentracija. Najpoznatija, Radimlja kod Stolca, sadrži 133 monumentalna nadgrobna spomenika ukrašena polumjesecima, suncima, vinovom lozom, lovačkim scenama, plesnim figurama i natpisima bosanskom ćiriličnom bosančicom. Njihova ikonografija spaja bogomilsku, pravoslavnu, katoličku i pagansku simboliku, a do danas učenjaci raspravljaju o religiji i identitetu ljudi koji su ih isklesali. One su jedna od najzagonetnijih srednjovjekovnih oblika umjetnosti u Evropi.
4. Drevne i iskonske bukove šume Karpata i drugih regija Evrope (bosanska komponenta upisana 2021.)
Bosna i Hercegovina se pridružila ovom ogromnom transnacionalnom prirodnom lokalitetu — rasprostranjenom u osamnaest evropskih zemalja — u julu 2021. godine, kada je dodana Janjska iskonska bukova šuma kod Šipova u Republici Srpskoj. To je pravi starinski ostatak: drveće staro preko 300 godina, bukve na vrhu 40 metara, mrtvo drvo ostavljeno da trune tamo gdje padne i šumsko dno koje nikada nije orano, posađeno ili komercijalno sječeno. Ekolozi ga cijene kao živu referencu za to kako je izgledala evropska šuma prije nego što su ljudi preoblikovali kontinent. Pristup je ograničen i neoznačen, pa posjet sa vodičem iz Šipova ili Mrkonjić Grada; sama vožnja, uz dolinu Plive, opravdava obilazak.
5. Špilja Vjetrenica, Ravno (ispisano 2024)
Najnovije mjesto svjetske baštine Bosne, dodano 2024. godine, ujedno je i najčudnije. Vjetrenica — naziv znači “špilja vjetra”, nakon žestokog promaja koji joj puše iz usta — sjedi u kršu Popovo polje kod Ravnog u Hercegovini, oko sat vremena od Trebinja. Istraženo je otprilike 6,7 km prolaza, a to je najraznovrsnija pećina poznata bilo gdje na zemlji: zabilježeno je preko 200 podzemnih vrsta, od kojih više od 90 nije pronađeno nigdje drugdje na planeti, uključujući slijepu pećinsku salamandru Proteus anguinus — “ljudsku ribu”. Dodajte podzemna jezera, kalcitne formacije i pleistocenske kosti pećinskog medvjeda i imate mjesto koje su naučnici željeli navesti već stoljeće. Ruta za posjetitelje pokriva udoban, osvijetljen dio; rezervirajte unaprijed, ponesite jaknu (drži oko 11°C tijekom cijele godine) i očekujte čuveni vjetar na ulazu.
Okvirni spisak (9): Sarajevo, Jajce, Počitelj, Blagaj, Blidinje, Stolac, iskonska šuma Perućica, Jevrejsko groblje u Sarajevu i travertinski slapovi Martin Brod u Nacionalnom parku Una nalaze se u redu za buduću nominaciju. Na UNESCO-voj listi nematerijalne baštine Bosna je, između ostalih, vezenje Zmijanje (2014), Konjić drvorezbarenje (2017.) i konkurs za košenje trave u Kupres (2020.).
